Rekomendacja   Rec (2003) 24

tekst Rekomendacji w formacie .pdf
treść Załącznika do Rekomendacji w formacie .pdf
treść Rekomendacji Rec(2003)24 - Memorandum wyjaśniającego w formacie .pdf

 Przypisy do wydania polskiego

⁰/ W Polsce przyjęto określenia opieka paliatywna i hospicyjna lub paliatywno-hospicyjna (Program rozwoju opieki paliatywnej i hospicyjnej w Polsce, MZiOS 1998) uznając, że zgodnie z definicją WHO opieka paliatywna i hospicyjna są terminami równoznacznymi. Stąd w dokumencie wszędzie tam, gdzie używane jest określenie opieka paliatywna odnosi się to również do opieki hospicyjnej.

¹/ Ustawa o Powszechnym Ubezpieczeniu Zdrowotnym 1991, paragraf 19 art. 5 - o prawie każdego człowieka do umierania w spokoju i godności.

²/ Poradniach medycyny paliatywnej, leczenia bólu oraz leczenia obrzęku limfatycznego i ran .

³/ W Polsce w 1993 roku powołano przy MZ Krajową Radę Opieki Paliatywnej i Hospicyjnej, w 1998 opracowano „Program Rozwoju Opieki Paliatywnej i Hospicyjnej MZiOS”, od 1994 istnieje stanowisko krajowego konsultanta w dziedzinie medycyny paliatywnej, a od 1999 wojewódzkich konsultantów w tej dziedzinie, w 1991 roku powołano Ogólnopolskie Forum Ruchu Hospicyjnego, zrzeszające niepubliczne hospicja i w tym samym roku Polskie Towarzystwo Opieki Paliatywnej, a w 2002 roku Polskie Towarzystwo Medycyny Paliatywnej.

⁴/ Opieka paliatywna powinna być bezpłatna dla chorego i jego rodziny.

⁵/ W Polsce terminów opieka paliatywna i hospicyjna używa się zgodnie z zaleceniami WHO jednoznacznie, z poszanowaniem dla ich odmienności i tradycji.

⁶/ Również innych pracowników wchodzących w skład interdyscyplinarnych zespołów opieki paliatywnej.

⁷/ Błędnie nazywanych środkami narkotycznymi! Nieuzasadnione obawy przed stosowaniem leków opioidowych w celach terapeutycznych jest określane terminem opiofobia.

⁸/ Nabycie umiejętności wykonywania czynności pielęgnacyjno-higienicznych, podawania leków, karmienia i pojenia chorych oraz przygotowanie do radzenia sobie w sytuacjach naglących, które mogą się wydarzyć; ważną rolę odgrywają tu prowadzące praktyczne szkolenie pielęgniarki i lekarze zespołu opieki paliatywnej, co jest szczególnie przydatne w warunkach domowych.

⁹/ W Polsce od 1999 wydawane jest czasopismo „Ból”, a od 2002 „Polska Medycyna Paliatywna”.

¹⁰/ Od 1999 działa Towarzystwo Rozwijania Opieki Paliatywnej w Krajach Europy Środkowo-Wschodniej - ECEPT dążące do realizacji założeń Deklaracji Poznańskiej - Luczak J., Kluziak M.: The formation of ECEPT a Polish initiative Palliat. Med 2001;16:259-260).

¹¹/ W Polsce MZ opracowało Program Rozwoju Opieki Paliatywnej i Hospicyjnej (1998), zostały również opracowane w 1999 roku Standardy Świadczeń w dziedzinie medycyny paliatywnej oraz Standardy Leczenia Bólu.

        W znowelizowanej ustawie o Powszechnym Ubezpieczeniu Zdrowotnym (1998) uznano świadczenia z zakresu opieki paliatywno-hospicyjnej za odrębną działalność medyczną wchodzącą w zakres obowiązkowo kontraktowanych świadczeń opieki zdrowotnej.

12/ Wizyty Dame Cicely Saunders w Polsce w roku 1978 w Gdańsku, Krakowie - kolebce ruchu hospicyjnego i Warszawie miały istotny wpływ na rozwój opieki paliatywnej-hospicyjnej.

¹³/ Ze szkolenia w Hospicjum św. Krzysztofa korzystali również lekarze i pielęgniarki z Polski.

¹⁴/ W Polsce pierwsze towarzystwo hospicyjne powstało w 1981 roku w Krakowie (Towarzystwo Przyjaciół Chorych Hospicjum). Kolejne lata w dekadzie lat osiemdziesiątych owocowały głównie rozwojem zespołów opieki hospicyjnej tworzonych przy parafiach lub przy zgromadzeniach zakonnych: - 1984 r. - Hospicjum Pallotinum w Gdańsku; - 1985 r. - Hospicjum św. Jana Kantego w Poznaniu. W 1991 r. z inicjatywy lidera Ruchu Hospicyjnego ś.p. ks. Eugeniusza Dutkiewicza, Krajowego Duszpasterza Hospicjum przy Komisji Episkopatu Polski zostało powołane Ogólnopolskie Forum Ruchu Hospicyjnego skupiające pozarządowe hospicja. Z liczby 107 hospicjów 78 powołało niepubliczne zakłady opieki hospicyjnej. W 46 hospicjach domowych zrzeszonych w OFRH opieka hospicyjna oparta jest nadal wyłącznie na pracy wolontariatu. We wszystkich pozarządowych hospicjach posługuje około 2500 wolontariuszy.

¹⁵/ Zasady te są zawarte również w Polskim Kodeksie Etyki Lekarskiej.

¹⁶/ Eutanazja i samobójstwo wspomagane są sprzeczne z zasadami opieki paliatywnej.

¹⁷/ Szkolenia w zakresie opieki paliatywnej wymaga również personel niemedyczny: kapelan, psycholog, pracownik socjalny rehabilitant i wolontariusze.

¹⁸/ Coraz częściej stosowane jest inne określenie - opieka u schyłku życia (end- of- life- care amer.).

¹⁹/ W Polsce opieka paliatywna i hospicyjna, oba terminy są używane wymiennie, jest świadczona przez lekarzy specjalistów medycyny paliatywnej lub specjalizujących się w tej dziedzinie oraz odpowiednio wykwalifikowane pielęgniarki, psychologów, pracowników socjalnych, rehabilitantów, kapelanów i wolontariuszy.

²⁰/ W Polsce tam, gdzie dostępna jest specjalistyczna hospicyjna/paliatywna opieka domowa, większość chorych, głównie z zaawansowaną choroba nowotworową, wymagających opieki paliatywnej, w szczególności u schyłku życia, jest kierowanych przez lekarzy rodzinnych do hospicjów domowych; ze względu na wieloletnie zaniedbania edukacyjne, wielu lekarzy domowych i pielęgniarek środowiskowych nie jest dostatecznie przygotowanych do sprawowania podstawowej opieki paliatywnej, podobna sytuacja jest w szpitalach.

²¹/ W Polsce łącznie jest ponad 400 ośrodków opieki paliatywnej i hospicyjnej; najwięcej jest hospicjów domowych oraz specjalistycznych poradni medycyny paliatywnej, rośnie również ilość pediatrycznych hospicjów domowych, liczba łóżek na oddziałach opieki paliatywnej i w hospicjach jest ciągle niewystarczająca, jest ich około 1200, potrzeba dwa - trzy razy więcej; znaczącym brakiem jest mała liczba wspierających zespołów szpitalnych opieki paliatywnej oraz ośrodków opieki dziennej.

²²/ W Polsce w hospicjach domowych relacja ta powinna wynosić: 1 pielęgniarka na 6 chorych, 1 lekarz na 15 chorych oraz 1 do 1 i 1/2 etatu pielęgniarskiego na 1 chorego oraz 2 lekarzy na oddziale do 10 łóżek, jednak ze względu na brak środków normy te niejednokrotnie nie są spełniane.

²³/ W Polsce warunkiem objęcia chorego systematyczną opieką domową jest uzyskanie skierowania od lekarza pierwszego kontaktu lub lekarza szpitalnego, pod których opieką pozostawał chory, jednak pierwsza - pilna wizyta nie jest uwarunkowana posiadaniem takiego skierowania.

²⁴/ W Polsce tradycyjnie już poradnie medycyny paliatywnej są zintegrowane z hospicjami domowymi, a doraźne wizyty interwencyjne są składane przez lekarza i pielęgniarkę wchodzących w ich skład.

²⁵/  Podobne jest niestety stanowisko NFZ w Polsce w odniesieniu do chorych dorosłych.

²⁶/ Nie należy używać terminu narkotyki, budzącego negatywne skojarzenia , który należy zastąpić określeniem opioidów, ponieważ jak wiadomo środki te stosowane umiejętnie w celach medycznych nie wywołują narkomanii - uzależnienia psychicznego!

²⁷/ W Polsce od 1999 roku medycyna paliatywna stanowi odrębną specjalizację lekarską, a opieka paliatywna pielęgniarską, istnieją również począwszy od 1991 roku w kilku akademiach medycznych katedry, kliniki, zakłady lub pracownie opieki/medycyny paliatywnej: w Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Wrocławiu i Szczecinie oraz Zakład Pediatrycznej Opieki Paliatywnej przy Instytucie Matki i Dziecka w Warszawie. Akredytację do prowadzenia specjalizacji uzyskało 9 ośrodków, jest 10 samodzielnych pracowników nauki, od 2002 roku wydawane jest czasopismo specjalistyczne „Polska Medycyna Paliatywna”, wykonano szereg prac badawczych z tego zakresu, tematyka ta jest przedmiotem kilkunastu ukończonych prac doktorskich i jednej habilitacji.

²⁸/ W poznańskiej AM jako pierwszej w Polsce wprowadzono w 1991 roku (Luczak J. et al. „Palliative care program for 6th year medical students in Poznan’s Academy of Medicine”, J Pall Care 1992) równocześnie z utworzeniem Kliniki Opieki Paliatywnej obowiązkowy program nauczania studentów medycyny w zakresie medycyny paliatywnej, poszerzony przed kilku laty do 60 godzin realizowanych na 3, 5 i 6 roku dla studentów polskich oraz anglojęzycznych. Podobne lecz mniejsze objętościowo programy jako odrębne przedmioty lub w ramach onkologii, medycyny rodzinnej lub anestezjologii są realizowane na wszystkich akademiach medycznych. Prowadzone są również szkolenia dla studentów Wydziałów Pielęgniarstwa, Zdrowia Publicznego i Fizjoterapii. Zakres szkolenia podyplomowego adresowany głównie do lekarzy rodzinnych oraz pielęgniarek środowiskowych ulega stopniowej poprawie, ale ciągle jest niewystarczający, co dotyczy również programów szkolenia dla lekarzy specjalizujących się w chorobach wewnętrznych, onkologii i pulmonologii. Od 3 lat prowadzone są specjalistyczne szkolenia dla lekarzy specjalizujących się w medycynie paliatywnej. Ośrodek edukacji przy Katedrze i Klinice AM im. Karola Marcinkowskiego – Hospicjum Palium w Poznaniu, siedzibie Stowarzyszenia Rozwijania Opieki w krajach Europy Środkowo-Wschodniej - ECEPT od 4 lat prowadzi szkolenia w języku angielskim dla personelu medycznego zainteresowanego/rozwijającego opiekę paliatywną z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Azji Środkowej. Warszawskie Hospicjum dla Dzieci stanowi europejskie centrum szkolenia w zakresie pediatrycznej opieki paliatywnej. W latach 1992-2002 ze środków Fundacji Batorego i MZ przy udziale Polish Hospices Fund około 100 osób skorzystało ze szkoleń indywidualnych w czołowych ośrodkach hospicyjnych Wielkiej Brytanii, od 1991 roku corocznie we współpracy z Ośrodkiem WHO Sir Michael Sobell House, współpracującym z poznańską Katedrą i Kliniką Medycyny Paliatywnej organizowano kursy anglojęzyczne głównie dla lekarzy zaawansowanych w opiece paliatywnej.

²⁹/ W Polsce w 1999 roku MZ uznało medycynę paliatywną za odrębną 2-letnią dodatkową specjalność lekarską; obecnie około 100 osób - specjalistów wielu dziedzin klinicznych, w większości anestezjologów, posiada specjalizację z tego zakresu. W br. został zainaugurowany program specjalizacji w opiece paliatywnej dla pielęgniarek.

³⁰/ Warunkiem jest właściwe wyszkolenie lekarza rodzinnego i pielęgniarki środowiskowej w zakresie podstaw opieki paliatywnej.

³¹/ Dotyczy to wolontariuszy niemedycznych; w Polsce w wielu hospicjach również lekarze i pielęgniarki są wolontariuszami – w rozumieniu bezinteresownej posługi świadczonej chorym.

³²/ Źródłosłów określenia opieka hospicyjna: słowo łac. - hospes, gość, gościnność; ang. hospitality, hospital, hostel; hospicja tworzone już w pierwszych wiekach po narodzeniu Chrystusa, głównie przy kościołach obejmowały opieką umierających, biednych, bezdomnych.

Recommendation Rec(2003)24