tekst Rekomendacji w formacie .pdf
treść Załącznika do Rekomendacji w formacie .pdf
treść Memorandum wyjaśniającego w formacie .pdf

Recommendation Rec(2003)24
and the Appendix
Recommendation Rec(2003)24 - explanatory memorandum

 Uwagi ogólne

 General considerations

Mimo że w wielu państwach większa część budżetów na opiekę zdrowotną jest wydawana na leczenie i opiekę ludzi w ich końcowych latach życia, nie zawsze otrzymują oni świadczenia, które by najbardziej odpowiadały ich potrzebom.

While in many countries the greater part of health care budgets is spent on people in their final years of life, they do not always receive the care that is most appropriate to their needs.

Opieka paliatywna nie jest związana z konkretną chorobą i obejmuje czas od rozpoznania zaawansowanej choroby do końca okresu osierocenia; czas opieki może się wahać od lat do tygodni, (rzadko) dni. Opieka terminalna (u schyłku życia) nie jest synonimem opieki paliatywnej, ale stanowi istotną jej składową.

Palliative care does not address a specific disease and spans the period from the diagnosis of advanced disease until the end of bereavement; this may vary from years to weeks or (rarely) days. It is not synonymous with terminal care, but encompasses it.

Stworzenie w krajach członkowskich sprzyjającej atmosfery, promującej ważną pozycję opieki paliatywnej, jest zadaniem kluczowym.

The creation, in member states, of a climate in which the importance of palliative care is recognised is crucial.

Społeczeństwo, w tym chorzy i ich rodziny, potrzebuje działań edukacyjnych, objaśniających ważną rolę opieki paliatywnej oraz to, co ona oferuje.

The public, including patients and their families, needs to be educated regarding the importance of palliative care, and of what it can offer.

Szereg przeprowadzonych niedawno badań, prezentujących dane z 35 krajów w Europie, wykazało różnice między państwami w odniesieniu do opieki paliatywnej, obejmujące zakres refundacji świadczeń, odmienności w organizacji systemu opieki zdrowotnej oraz miejsce opieki paliatywnej w tym systemie; różnorodne czynniki etyczne i kulturowe; rolę organizacji rządowych i międzynarodowej współpracy w zakresie opieki paliatywnej; dostępność opioidów; zagadnienia szkolenia kadr i rozwoju opieki paliatywnej.

Several recent studies, providing data in a total of thirty-five countries across Europe, have pointed out differences between countries with regard to palliative care, among which are variations in reimbursement (where applicable), in health care system organisation and in the place of palliative care within it; differing ethical and cultural factors; the role of national organisations, and international collaboration in palliative care development; opioid availability; and questions of workforce training and development.

 I. Wytyczne - zasady opieki

 I. Guiding principles

Program rozwoju opieki paliatywnej powinien być oparty na wartościach przedkładanych przez Radę Europy: prawach człowieka, prawach pacjenta, godności człowieka, społecznej więzi, demokracji, równości, solidarności, równości płci, współudziału i wolności wyboru.

Palliative care policies should be based on values propounded by the Council of Europe: human rights and patients' rights, human dignity, social cohesion, democracy, equity, solidarity, equal gender opportunities, participation and freedom of choice.

Opieka paliatywna ma następujące podstawowe wymiary:

• Łagodzenie objawów.

• Wsparcie psychologiczne, socjalne, duchowe i emocjonalne.

• Wsparcie rodziny.

• Wsparcie w okresie osierocenia.

Palliative care has the following core dimensions:

- symptom control;

- psychological, spiritual, and emotional support;

- support for the family;

- bereavement support.

Rekomendacje opierają się na następujących zasadach:

The following principles underpin the recommendation:

1. Opieka paliatywna jest istotną i integralną częścią opieki zdrowotnej. Zabezpieczenie jej rozwoju i funkcjonalnej integracji powinno być zawarte w strategiach państwa w zakresie ochrony zdrowia.

1. Palliative care is a vital and integral part of health services. Provisions for its development and functional integration should be incorporated into national health strategies.

2. Każda osoba, która wymaga opieki paliatywnej, powinna mieć do niej dostęp bez jakiegokolwiek niepotrzebnego opóźnienia, w miejscu najbardziej odpowiednim do jej lub jego potrzeb i preferencji.

2. Any person who is in need of palliative care should be able to access it without undue delay, in a setting which is, as far as reasonably feasible, consistent with his or her needs and preferences.

3. Opieka paliatywna ma na celu osiągnięcie i utrzymywanie jak najwyższej jakości życia chorych.

3. Palliative care has as its objective the achievement and maintenance of the best possible quality of life for patients.

4. Opieka paliatywna zajmuje się somatycznymi, psychologicznymi i duchowymi aspektami związanymi z zaawansowaną chorobą. Dlatego też wymaga skoordynowanego działania wysoko wykwalifikowanego i odpowiednio wyposażonego, interdyscyplinarnego zespołu fachowców z różnych dziedzin.

4. Palliative care seeks to address physical, psychological and spiritual issues associated with advanced disease. Therefore, it requires a co-ordinated input from a highly-skilled and adequately resourced interdisciplinary and multi-professional team.

5. Inwazyjne interwencje medyczne w sytuacjach naglących powinny być podejmowane zgodnie z wolą pacjenta, ale nie należy ich podejmować, jeżeli najlepsza opieka paliatywna może być kontynuowana i takie są preferencje chorego.

5. Acute intervening problems should be treated if the patient so wishes, but should be left untreated, while the best palliative care continues to be provided, if the patient prefers.

6. Dostęp do opieki paliatywnej powinien być uzależniony od potrzeb i nie powinien podlegać wpływom związanym z typem choroby, położeniem geograficznym, statusem socjoekonomicznym i innymi podobnymi czynnikami

6. Access to palliative care should be based on need, and must not be influenced by disease type, geographical location, socio-economic status or other such factors.

7. Programy edukacji w opiece paliatywnej powinny być włączone do szkolenia studentów i wszystkich specjalistów ochrony zdrowia, którzy mogą uczestniczyć w opiece.

7. Programmes of palliative care education should be incorporated into the training of all concerned health care professionals.

8. Powinny być prowadzone badania naukowe, których celem jest podnoszenie jakości opieki. Wszystkie interwencje w opiece paliatywnej w najwyższym możliwym stopniu powinny się opierać na odpowiednich danych z badań naukowych.

8. Research aimed at improving the quality of care should be undertaken. All palliative care interventions should be supported to the greatest possible extent by relevant research data.

9. Opieka paliatywna powinna otrzymywać adekwatny i oparty na sprawiedliwym podziale środków poziom finansowania

9. Palliative care should receive an adequate and equitable level of funding.

10. Tak jak w innych dziedzinach opieki medycznej, pracownicy służby zdrowia zaangażowani w opiekę paliatywną powinni w pełni respektować prawa chorego, stosując się do zawodowych zasad i powinności, oraz w tym kontekście działać w najlepszym interesie pacjenta.

10. As in all sectors of medical care, health care providers involved in palliative care should fully respect patients' rights, comply with professional obligations and standards, and, in that context, act in the best interest of the patients.

 II. Miejsce sprawowania opieki
i zakres świadczeń

 II. Settings and services

1. Opieka paliatywna to interdyscyplinarna i wszechstronna działalność mająca na celu zaspokajanie potrzeb chorego, jak również nieformalnych opiekunów, takich jak członkowie rodziny.

1. Palliative care is an interdisciplinary and multi-professional undertaking which attends to the needs of the patient, while not neglecting the informal caregivers, such as family members.

2. Świadczenia z zakresu opieki paliatywnej oraz polityka programowa powinny proponować szeroki zakres usług, takich jak opieka domowa, hospitalizacje na oddziałach specjalistycznych i ogólnych, oddziale pobytu dziennego, korzystanie z opieki ambulatoryjnej w poradniach ²/, pomoc w wypadkach nagłych oraz opiekę wyręczającą Powinny być one kompletne i odpowiednie do systemu opieki zdrowotnej i kultury narodowej oraz uwzględniać zmieniające się potrzeby i preferencje chorego.

2. Palliative care services and policies must offer a wide range of resources, such as home care, in-patient care in specific or conventional units, day hospital and out-patient clinics, emergency call-out and respite care facilities. These should be comprehensive and appropriate to the health care system and culture, and should focus on the changing needs and wishes of patients.

3. Nieformalni opiekunowie powinni być wspierani w sprawowaniu opieki i nie ponosić poważnych społecznych konsekwencji, takich jak utrata pracy z powodu sprawowania opieki. Pożądane jest wprowadzenie oficjalnego prawa do urlopu na sprawowanie opieki.

3. Informal caregivers should be supported in their caregiving, and should not incur major social setbacks, such as job loss, as a consequence of caregiving. A formal right to "care leave" may be desirable.

4. Wszyscy specjaliści zaangażowani w opiekę nad chorymi z zaawansowanymi, postępującymi chorobami powinni mieć łatwy dostęp do specjalistycznej wiedzy zawsze wtedy, kiedy tego potrzebują.

4. All professionals involved in the care of patients with advanced, progressive disease should have easy access to specific expertise if and when they need it.

5. Specjalista opieki paliatywnej powinien być dostępny dla wszystkich chorych, którzy tego potrzebują, o każdej porze przez siedem dni w tygodniu i w każdej sytuacji.

5. Specialist palliative care should be available for all patients when they need it, at any time and in any situation.

6. Powinny być powołane struktury - liderzy - osoby odpowiedzialne za kierowanie rozwojem opieki paliatywnej na poziomie krajowym oraz zapewniona właściwa koordynacja ośrodków świadczących tę opiekę, z jasnym podziałem obowiązków i odpowiedzialności. Zalecane jest tworzenie regionalnych struktur, co pozwala na osiągnięcie tego celu.

6. It should be ensured that there is leadership in the development of palliative care at national level and proper co-ordination of services with a clear allocation of responsibilities. The formation of regional networks is recommended as a good means to reach this goal.

7. Chorzy powinni mieć zagwarantowany dostęp do opieki paliatywnej bez barier finansowych. Finansowe i inne ustalenia powinny gwarantować ciągłość opieki paliatywnej dostosowanej do potrzeb chorego.

7. Patients should be guaranteed access to palliative care without undue financial barriers. Financial and other arrangements should be such that continuity in palliative care is guaranteed, and is adapted to the needs of the patient.

8. Należy zapewnić możliwość hospitalizacji w celu okresowej opieki nad chorym wtedy, gdy opiekunowie są przemęczeni sprawowaniem opieki domowej.

8. There should be sufficient respite care facilities to offer temporary relief when caregivers in the home become overburdened.

 III. Regulacje prawne i organizacja

III. Policy and organisation

1. Opieka paliatywna powinna być integralną częścią krajowego systemu opieki zdrowotnej i jako taka stanowić składową wszechstronnych planów ochrony zdrowia oraz wydzielonych programów dotyczących na przykład onkologii, chorych na AIDS oraz geriatrii.

1. Palliative care must be an integral part of a country's health care system, and as such it must be an element of comprehensive health care plans, and of specific programmes concerning, for instance, cancer, Aids or geriatrics.

2. Rządy powinny przeprowadzić badania określające zapotrzebowanie w zakresie: świadczeń w opiece paliatywnej, potrzeb edukacyjnych różnych grup personelu i szkolenia różnych grup zawodowych, z włączeniem wolontariuszy.

2. Governments should have a needs assessment study performed that addresses the need for services, for personnel of different levels of expertise, and for training of different professions (including volunteers).

3. Bazując na badaniach określających potrzeby w zakresie opieki paliatywnej, krajowe i lokalne władze powinny zaprojektować i wprowadzić w życie wszechstronną i racjonalną strategię rozwoju opieki paliatywnej, w ścisłej współpracy z pracownikami ośrodków opieki paliatywnej, chorymi, ich rodzinami i ich przedstawicielami.

3. On the basis of a needs assessment, national or regional governments need to design and implement comprehensive rational palliative care strategies in close collaboration with professionals and patients and families, or their representatives.

4. Jako część tej strategii rządy powinny rozpoznać prawne, ustawowe, społeczne, ekonomiczne, kulturowe, administracyjne i fizyczne bariery w dostępie do opieki paliatywnej. Inicjatywy i programy powinny być wprowadzane w celu zmniejszenia tych barier, które często są źródłem nierówności - ograniczeń w dostępie.

4. As part of such strategies, governments should identify legal, social, economic, cultural, administrative and/or physical barriers in access to palliative care services. Initiatives and programmes should be implemented in order to reduce such barriers, which often lead to inequalities.

5. Prawodawstwo powinno zapewnić dostępność opioidów i innych leków w szerokim wy-borze dawek i dróg podawania do zastosowania w lecznictwie. Obawa przed narkomanią nie powinna utrudniać dostępu do niezbędnego i efektywnego leczenia. Państwa powinny podjąć decyzje, czy wymaga to nowych aktów legislacyjnych, czy też poprawek do istniejących regulacji prawnych.

5. Legislation should make opioids and other drugs accessible in a range of formulations and dosages for medical use. The fear of abuse should not hinder access to necessary and effective medication. Countries may wish to consider whether this will require new legislation or an amendment to existing legislation.

6. Zalecane jest, aby zarówno na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym powstawały interdyscyplinarne, problemowe grupy lub rady poświęcone opiece paliatywnej, w których skład wchodzą pacjenci, rodziny i inne zainteresowane osoby, w celu podtrzymywania politycznej i społecznej rangi tej problematyki. Najlepiej, aby grupy te współpracowały z rządem i innymi instytucjami w celu wprowadzania w życie niezbędnych programów.

6. It is recommended that, both at national and at regional and local level, interdisciplinary focal groups or councils devoted to palliative care involving patients, families and others be constituted in order to maintain political and social attention. Preferably, such groups co-operate with governments and other bodies in putting in place the necessary policies.

7. W celu ułatwienia kontroli jakości opieki paliatywnej, zaleca się utworzenie jednolitej rejestracji podstawowych danych – „Minimalny Zestaw Danych” (“minimum data set” MDS), co jest konieczne przynajmniej na poziomie krajowym.

7. In order to facilitate the monitoring of the quality of palliative care, the constitution of a uniform "minimum data set" (MDS) is necessary, at least at national level.

8. W celu zabezpieczenia równego, sprawiedliwego dostępu specjalną uwagę należy zwrócić na rozwijanie opieki paliatywnej dla grup nieuprzywilejowanych (na przykład: więźniów, osób z upośledzonym procesem uczenia się, bezdomnych i uchodźców), uwzględniając znaczenie różnic kulturowych i etnicznych w zaspokajaniu potrzeb chorego. Rów-nie ważne jest zwrócenie szczególnej uwagi na opiekę paliatywną nad dziećmi.

8. Because of the importance of equity, special attention should be paid to palliative care for underprivileged groups (for instance, prisoners those with learning disabilities, the homeless, refugees) and to cultural and ethnic differences related to the needs of patients. Equally importantly, special attention should be paid to palliative care for children.

9. Pracownicy opieki paliatywno-hospicyjnej powinni otrzymywać godziwe wynagrodzenie oraz uznanie dla swych kompetencji zawodowych i pracy, którą wykonują.

9. Professional caregivers are entitled to a fair remuneration, and to recognition for the work they do and for their competence.

10. Krajowy raport dotyczący organizacji i funkcjonowania opieki paliatywnej powinien być publikowany corocznie.

10. A national annual report on organisation and functioning of palliative care should be published.

1. Zarówno dla badań naukowych, jak i dla działań edukacyjnych ważne jest rozwijanie opieki paliatywnej na poziomie akademickim.

1. Both for research and for education, academic recognition of palliative care is important.

2. Opieka paliatywna powinna być włączona do wszystkich programów szkolenia przed-dyplomowego oraz podyplomowego dla lekarzy i pielęgniarek. Powinny zostać opracowane standardowe programy kształcenia uwzględniające kształcenie i szkolenia praktyczne podyplomowe oraz programy doskonalące dla specjalistów opieki paliatywnej.

2. Palliative care should be included in all undergraduate training of doctors and nurses. Standard curricula should be established, as well as postgraduate training and education, and there should be training programmes for experts in palliative care.

3. Współpraca międzynarodowa na polu kształcenia powinna być wspierana, pomocne jest publikowanie nazw ośrodków gotowych do nawiązania współpracy – partnerstwa z inną jednostką.

3. International co-operation on education should be encouraged, for example by establishing a directory of palliative care units wishing to participate in twinning programmes.

4. Wszyscy pracownicy profesjonalni i wolontariusze zaangażowani w opiekę paliatywną powinni być szkoleni odpowiednio do ich zadań, powinni oni otrzymywać na wszystkich poziomach szkolenia z zakresu opieki paliatywnej właściwy zasób wiedzy uwzględniający odrębności kulturowe i religijne.

4. All professionals and non-professionals involved in palliative care should be trained appropriately for their task; they should receive at all levels of training concrete, insightful and culturally sensitive instruction in palliative care.

5. Szkolenie w opiece paliatywnej powinno być zarówno mono, jak i interdyscyplinarne.

5. Education in palliative care should be both monodisciplinary and interdisciplinary.

6. Kształcenie w opiece paliatywnej powinno być systematyczne i nadzorowane.

6. Education in palliative care should be regularly followed up, for instance in the form of supervision.

7. Centra referencyjne powinny być utworzone w każdym kraju w celu prowadzenia kształcenia i szkoleń w opiece paliatywnej.

7. Centres of reference should be set up in each country for teaching and training in palliative care.

8. Wzorcowo powinno się wyróżnić 3 poziomy (ciągłego) szkolenia dla kadry medycznej: podstawowy, pośredni i zaawansowany.

8. Ideally, there should be the following three levels of (continuing) education for professionals: basic, intermediary and advanced education.

9. Zaleca się, aby kraje członkowskie zwracały szczególną uwagę na kształcenie społeczeństwa w zakresie odpowiednich aspektów opieki paliatywnej.

9. It is recommended that countries devote specific attention to educating the general public about all relevant aspects of palliative care.

10. Niesłuszne negatywne przekonania dotyczące stosowania opioidów, a w szczególności morfiny ciągle niestety pokutujące wśród pacjentów, rodzin, pracowników ochrony zdrowia i całego społeczeństwa powinny zostać skorygowane przez zaznaczenie istotnej różnicy między zastosowaniami leczniczymi morfiny, a ewentualnym ryzykiem narkomanii, które jest powodem niepokoju. W tym celu należy wykorzystać zarówno kampanie społeczne, jak i kształcenie specjalistyczne.

10. The unjustified negative images concerning opioids among patients, families, professionals and the public should be corrected, with the essential differences between the clinical applications and the potential for abuse being stressed, both in public campaigns and professional education.

1. Celem i zasadą jest pomoc tym, którzy są blisko chorego (przede wszystkim członkom rodziny), przez rozwinięcie ich zdolności do udzielania choremu praktycznej pomocy oraz wsparcia emocjonalnego, a także adaptacji do trudnego procesu i radzenia sobie w sytuacji straty i w żałobie. Szczególną uwagę należy zwrócić na zapobieganie depresji wywoływanej przez wyczerpanie.

1. The aim and the principle, in helping those close to patients (principally family members), are to put to good use and to develop their ability to bring emotional and practical support to patients, to adapt to the process, and to cope with grief and loss. Particular attention must be paid to the prevention of and the treatment of depression from exhaustion.

1. Opieka paliatywna wymaga odpowiedniego klimatu i postawy oraz związku chory - opiekun, ułatwiającego otwartość w przekazywaniu informacji choremu i rodzinie.

1. Palliative care demands a climate, an attitude and a caregiver-patient relationship which encourage openness in information to patients and families.

2. Pracownicy służby zdrowia powinni wziąć pod uwagę, w jakim zakresie chory chciałby być poinformowany o swojej sytuacji, w tym względzie specjalną uwagę należy zwrócić na różnice kulturowe.

2. Professionals should take into account the extent to which patients wish to be informed about their situation; in this regard, attention should be paid to cultural differences.

3. Pracownicy powinni dostosować sposób przekazywania informacji chorym do barier emocjonalnych i poznawczych, częstych u chorych na zaawansowane postępujące choroby.

3. Professionals should adapt the way in which they give information to patients to the emotional or cognitive barriers that are often associated with having an advanced and progressive illness.

4. W opiece paliatywnej sprawowanej nad dziećmi czy to ze względu na ich chorobę, czy też chorobę rodziców lub rodzeństwa komunikowanie powinno być dostosowane do ich potrzeb.

4. Where children are involved, either because of their own illness or because of the illness of a parent, communication should be adapted to their needs.

1. Opieka paliatywna jest działalnością interdyscyplinarną, w której uczestniczą specjaliści z różnych dziedzin, najczęściej zespół składa się z lekarza, pielęgniarki i innych pracowników służby zdrowia, którzy mają niezbędną wiedzę i umiejętności konieczne do zaspokajania somatycznych, psychologicznych socjalnych i duchowych potrzeb pacjentów i rodzin. Należy stworzyć warunki sprzyjające tworzeniu takich zespołów i ułatwiające prowadzenie działalności takim zespołom.

1. Palliative care is an interdisciplinary and multiprofessional undertaking, most often involving a physician and a nurse and other health care workers who have the expertise needed to respond to the physical, psychological, and spiritual needs of the patient and the family. The functioning of such teams should be facilitated.

2. Podejmowanie decyzji, a szczególnie planowanie, monitorowanie i regularne weryfikowanie indywidualnych planów opieki powinno być dyskutowane z chorym, rodziną i członkami zespołu, zawsze wtedy, gdy jest to stosowne i idzie w parze z oczekiwaniami chorego. Powinna zostać zapewniona właściwa komunikacja między różnymi świadczeniodawcami prowadzącymi leczenie i opiekę nad tymi chorymi.

2. Decision-making, especially the making, monitoring and regular reviewing of individual anticipatory care plans, should be shared between the patient, the family and the team, whenever this is appropriate, and complies fully with the patients' wishes. Appropriate communication between the various services involved (curative and palliative) should be ensured.

3. Wolontariusze stanowią ważną składową zespołu. Nie powinni oni wyręczać zawodowych pracowników zespołu, ale mieć własne kompetencje i wkład w sprawowanie opieki. Należy dążyć do stwarzania warunków sprzyjających rozwojowi wolontariatu.

3. Volunteers can be an important part of the team. They do not take over the work of professionals, but have their own contribution and expertise. The setting-up of volunteer services, and the process of becoming a volunteer, should be facilitated.

4. Wszyscy członkowie zespołu powinni być kompetentni w swoich rolach i świadomi możliwości oraz ograniczeń zarówno swoich, jak i innych członków zespołu.

4. All team members should be competent in their roles and aware of the possibilities and limitations of both their own role and that of the other members.

5. Przekazywanie pacjentowi i rodzinie spójnych informacji przez różnych członków zespołu odgrywa kluczową rolę. Dlatego też optymalny przepływ informacji pomiędzy sprawującymi opiekę ma ważne znaczenie w zapobieganiu nieporozumieniom i rozbieżnościom. Wskazane jest wybranie głównego koordynatora, najlepiej (zależnie od okoliczności) lekarza prowadzącego.

5. Receiving coherent messages from different care providers is crucial for the patient and the family. Therefore, optimal information flows between care providers are essential in order to avoid misunderstandings or discrepancies. It is advisable to establish a leading co-ordinator, preferably, depending on circumstances, the primary physician.

6. Przekazywanie informacji dotyczących chorych i ich rodzin pomiędzy pracownikami jest objęte zasadą tajemnicy zawodowej, z całkowitym poszanowaniem prawa pacjenta do tajemnicy medycznej i prawa rodziny do prywatności.

6. All communication between professionals concerning patients and families is subject to professional secrecy, fully respecting the patient's right to medical secrecy and the families' right to privacy.

7. Opieka paliatywna zwykle dostarcza wiele satysfakcji, ale w równie dużym stopniu może wymagać poświęceń. Dlatego też troszczenie się o osoby sprawujące opiekę paliatywną odgrywa zasadniczą rolę, a poradnictwo zdrowotne dla pracowników opieki paliatywnej powinno być celem strategicznym programów rozwoju opieki paliatywnej.

7. Palliative care is usually very rewarding, but equally it can be very demanding. Therefore, caring for the caregivers is an essential part of palliative care, and the occupational health of those working in palliative care should be a focus of policies.

* * *

* * *

Recommendation Rec(2003)24 

Załącznik
do Wytycznych (Rekomendacje) Rec (2003) 24

Appendix
to Recommendation Rec(2003)24

Wytyczne (Rekomendacje) Rec (2003) 24
Memorandum wyjaśniające

Recommendation Rec(2003)24
explanatory memorandum

Słownik

Glossary

Piśmiennictwo

Referencies

Posłowie:
Raport Rady Europy dotyczący organizacji opieki paliatywnej

Przypisy do wydania polskiego

Uwagi do polskiego tłumaczenia „Rekomendacji”

Redakcja polskiej wersji dokumentu: Jacek Łuczak
Tłumaczenie: Wojciech Leppert, Anna Orońska, Anna Szczerbak, Sławomir Woźniak -  Wszelkie prawa zastrzeżone przez ECEPT (Eastern and Central Europe Palliative Care Task Force - Stowarzyszenie Rozwijania Opieki Paliatywnej w Krajach Europy Środkowo-Wschodniej)

Tytuł oryginału:

Recommendation Rec (2003)24 of the Committee of Ministers to member states on the organisation of palliative care
Adopted by the  Committee of Ministers of Council of Europe on 12 November 2003. at  the 860th meeting of the Ministers’ Deputies